Lắng nghe vai trò của sinh vật trong canh tác cà phê

Cây cà phê tương đối mỏng manh và là nguồn dinh dưỡng có sức hấp dẫn khó cưỡng với nhiều loại côn trùng khác nhau. Một số xem cây cà phê như thức ăn, số khác lại dùng cây để làm tổ cho con. Các nhà nghiên cứu đã tìm ra hàng trăm loại côn trùng, sinh vật có thể gây hại cho cây cà phê bao gồm nấm, chim, ốc sên,… Trong đó khét tiếng nhất phải kể đến bọ, sâu đục quả – ước tính mỗi năm gây thiệt hại khoảng 500 triệu USD cho các trang trại cà phê. 

Dưới đây là một số đại diện sinh vật khiến người nông dân lo lắng vì khả năng tàn phá cây cà phê của chúng.

* Rệp

– Rệp vảy xanh và rệp vảy nâu:

Cây cà phê bị rệp vảy xanh và rệp vảy nâu gây hại thường phát triển kém và có sự xuất hiện của nhiều loài kiến và nấm muội đen. Chồi non, lá non và quả non thường bị rệp gây hại nặng và phủ kín nấm muội đen, làm giảm khả năng quang hợp rất nhiều.

– Rệp sáp hại quả:

Cây cà phê bị rệp sáp gây hại trên các chùm quả thường làm cây còi cọc, kém phát triển. Thường thấy rất nhiều nấm muội đen bao phủ trên các chùm quả, cành mang quả, lá cà phê. Khi bị rệp gây hại nặng lá cà phê úa vàng, quả cà phê khô dần rồi rụng nhiều.

– Rệp sáp hại rễ:

Cây cà phê bị rệp sáp gây hại rễ thường có triệu chứng sinh trưởng và phát triển rất kém, lá vàng úa và rụng từ từ. Hệ thống rễ của cây cà phê bị gây hại nặng bởi rệp sáp rễ có thể hình thành “măng-sông” quanh rễ chính và rễ tơ.

* Mọt 

– Mọt đục quả: 

Quả cà phê bị mọt gây hại thường có một lỗ tròn nhỏ cạnh núm hoặc chính giữa núm quả. Phần phôi nhũ hạt cà phê bị sâu non ăn rỗng chuyển màu đen và có các rãnh nhỏ để mọt trưởng thành đẻ trứng. Thông thường quả cà phê bị mọt gây hại sẽ bị mất hẳn một nhân. Tuy nhiên cũng có trường hợp mất cả hai nhân nếu mật độ mọt trên vườn nhiều.

– Mọt đục cành: 

Cành cà phê bị mọt đục thường có biểu hiện qua 3 giai đoạn: (1) Các vảy bao hình tam giác ở các đốt của cành cà phê đen lại, một vài cặp lá ở gần lỗ đục tiến về phía đầu cành bị rụng; (2) Cành bị mọt đục có hiện tượng héo, trên cành chỉ còn vài cặp lá ở phía đầu cành; (3) Cành chết khô.

* Ve sầu

Cây cà phê vàng úa và còi cọc do ve sầu gây hại thường có một số lượng rất lớn các lỗ nhỏ dưới bồn cà phê (> 500 lỗ đục/bồn). Triệu chứng do ve sầu gây hại nặng thường rất dễ nhầm lẫn với hiện tượng thiếu dinh dưỡng và bệnh vàng lá thối rễ nếu chỉ quan sát tán lá cà phê.

Để phòng ngừa những tác hại của sinh vật, ngoài việc dùng thuốc hóa học đi kèm những hạn chế nổi bật như ảnh hưởng sức khỏe con người, ô nhiễm môi trường, người nông dân có thể dùng chính những thiên địch của chúng. Nếu biết cách, nắm rõ từng đặc điểm, mọi người có thể xây dựng hệ sinh thái cân bằng, vừa bảo vệ cây cà phê vừa thân thiện với môi trường và con người. 

Các nhà khoa học đã chỉ ra một số biện pháp để làm tăng lợi ích của sinh vật trong canh tác cà phê – kiềm chế các loài sinh vật có hại, tạo nên hệ sinh thái phong phú hỗ trợ quá trình sinh trưởng của cây,…

Dùng côn trùng để kiểm soát côn trùng

Các loài côn trùng trong tự nhiên tồn tại mối quan hệ cạnh tranh và hỗ trợ. Chúng ta có thể sử dụng khía cạnh cạnh tranh này như một giải pháp tự nhiên để giải quyết vấn nạn côn trùng phá cây. Điều này sẽ được chứng minh qua thí nghiệm thả ong bắp cày dưới đây. 

Các nhà khoa học tại Đại học Hawaii đã thực hiện thí nghiệm đưa ong bắp cày vào trong các trang trại ở khu vực này để phòng trừ sâu đục quả – một loài bọ nhỏ có nguồn gốc từ Châu Phi, chui vào quả cà phê để ăn hạt. Nếu không thể kiểm soát loài sinh vật bé nhỏ này thì nó có thể tàn phá cả một trang trại lớn. Để giải quyết vấn đề này một cách thân thiện và hiệu quả, các nhà khoa học đã nghĩ ngay đến thiên địch của sâu đục quả – ong bắp cày. Trước khi tiến hành thí nghiệm này, họ đã nghiên cứu ong bắp cày trong nhiều năm để xem liệu nó có gây hại cho các thực vật khác trong trang trại hay không. Kết quả cho thấy ong bắp cày chỉ tấn công sâu đục quả và các sinh vật thuộc họ này. Điều này làm cho nhiều nông dân thấy thích thú vì đây là giải pháp rất tiết kiệm, dễ sử dụng.

Xây dựng hệ sinh thái xanh

Mô hình trồng cây cà phê bóng râm

Hệ sinh thái có vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh trưởng của cây cà phê. Để vụ mùa cho ra các lô cà phê có chất lượng, sản lượng đạt chuẩn thì cần phải tạo ra môi trường phù hợp. Trước đây chúng ta cũng đã thấy nhiều trang trại ứng dụng điều này để bảo vệ cây cà phê của họ, ví dụ như trồng cây cà phê dưới bóng râm. 

Không chỉ có lợi với cây cà phê, hệ sinh thái còn giúp nuôi dưỡng những loài sinh vật “tốt”. Từ đây, chúng giúp kiểm soát, tiêu diệt sinh vật gây hại cho cây. Nhưng làm thế nào để khiến trang trại thân thiện hơn với côn trùng có ích?

Nhà côn trùng học Juan Francisco Barrera Gaytán từ El Colegio de la Frontera Sur ở Tapachula, Mexico cho biết, điều quan trọng là cắt giảm lượng hóa chất. Theo vị tiến sĩ này, việc sử dụng hóa chất sẽ tạo nên một vòng luẩn quẩn. Bởi mặc dù nó có tác dụng tiêu diệt mầm bệnh nhưng cũng đồng thời giết chết các sinh vật có lợi, điều này lại vô tình tạo thành điều kiện để côn trùng có hại phát triển. Người nông dân sẽ lại cần nhiều hóa chất hơn để đối mặt với tình trạng này. Có vẻ như vòng lặp đó sẽ rất khó kết thúc. Lâu dài, sâu bệnh còn có thể kháng hóa chất và môi trường, sức khỏe con người đều bị ảnh hưởng nặng nề. 

Như vậy, hệ sinh thái xanh vừa bảo vệ chính người nông dân đang ươm mầm, gieo trồng trên mảnh đất đó, vừa nuôi dưỡng các sinh vật có lợi cho canh tác cà phê. 

Sinh vật có mối liên hệ hai chiều với cây trồng, do đó, lắng nghe vai trò của sinh vật trong canh tác cà phê sẽ giúp người nông dân có hướng đi chính xác và an toàn hơn. 

Theo dõi XLIII Coffee để biết thêm nhiều thông tin thú vị khác!

Bài viết liên quan:

– Trải nghiệm cà phê đặc sản Peru tại Hồ Chí Minh – Hòa chung sắc hương cuộc sống

– Hương vị cà phê qua các mức rang sáng, vừa và đậm

– Làm thế nào để đảm bảo tính nhất quán trong cupping cà phê?