Kịch bản thị trường cà phê khi Mỹ áp thuế đối ứng 46% với Việt Nam

Phản ứng nhanh chóng từ thị trường nội địa trước thuế quan mới 2025 từ Mỹ

Lâu nay, hồ tiêu và cà phê Việt Nam xuất khẩu vào Mỹ được hưởng thuế nhập khẩu 0% nhờ quy định thương mại ưu đãi của Mỹ dành cho các nước đang phát triển và mối quan hệ song phương ổn định. Đây là một trong những yếu tố then chốt giúp Việt Nam trở thành nhà cung cấp hồ tiêu và cà phê đứng top đầu tại thị trường Mỹ, với sản lượng hàng trăm ngàn tấn mỗi năm. Ngay sau tuyên bố áp thuế của Tổng thống Donald Trump, thị trường cà phê nội địa ngay lập tức có phản ứng mạnh.

Giá cà phê trong nước đã lao dốc mạnh, giảm gần 7.000 đồng/kg, chỉ còn khoảng 127.000 đồng/kg – mức thấp nhất kể từ đầu niên vụ 2024–2025. Tình trạng bán tháo diễn ra ở nhiều vùng trồng trọng điểm Tây Nguyên, cho thấy tâm lý bất an và thiếu thông tin rõ ràng từ người dân.

Ông Nguyễn Văn Thành – Giám đốc Công ty TNHH XNK Hoa Trang cho biết: “Thị trường đang phản ứng mạnh trước rào cản thuế quan, kéo theo sự sụt giảm giá trị toàn chuỗi.” Trong khi đó, nhiều nông dân lại có xu hướng tích trữ cà phê chờ giá hồi phục, khiến cho cung – cầu trên thị trường nội địa bị mất cân bằng tạm thời.

Nhiều đơn hàng đang trong quá trình vận chuyển hoặc chuẩn bị giao bị tạm hoãn, do đối tác Mỹ chờ làm rõ tình hình thuế mới. Một số nhà nhập khẩu yêu cầu đàm phán lại giá, thậm chí tạm ngừng giao dịch để đánh giá lại chi phí. Đứng trước nguy cơ mất thị trường, nhiều doanh nghiệp Việt buộc phải chấp nhận giảm giá, chịu lỗ để giữ chân khách hàng – điều này trực tiếp kéo tụt lợi nhuận trong bối cảnh chi phí sản xuất và logistics vốn đã tăng cao. 

Theo Bộ Công Thương, chỉ trong tuần đầu tháng 4, xuất khẩu cà phê sang Mỹ giảm 18%, hồ tiêu giảm tới 25% so với tháng trước. Đáng lo ngại hơn, các đối thủ như Brazil, Indonesia hay Ấn Độ – không bị ảnh hưởng bởi thuế hoặc có hiệp định thương mại ưu đãi – đang nhanh chóng chiếm ưu thế cạnh tranh, đe dọa trực tiếp đến thị phần lâu nay của Việt Nam tại Mỹ.

Phản ứng dây chuyền trên thị trường thế giới

Theo thông báo ban đầu từ văn phòng chiến dịch tranh cử của ông Trump, “các nước được lợi từ thương mại tự do nhưng lại gây bất lợi cho công nhân Mỹ sẽ phải trả giá”. Việt Nam, dù là đối tác thương mại lớn, lại bị cuốn vào chính sách này như một phần trong chiến lược tái cân bằng chuỗi cung ứng toàn cầu mà Trump chủ trương.

Nhưng tác động không chỉ dừng lại ở Việt Nam. Trên thị trường quốc tế, giá cà phê robusta tại London giảm 5,6%, arabica tại New York cũng giảm hơn 5% ngay trong phiên giao dịch ngày 4/4. Với giá cà phê robusta hiện tại khoảng 5.000 USD/tấn, mức thuế 46% có thể đội giá lên đến 7.500 USD/tấn, khiến cà phê Việt Nam trở nên kém cạnh tranh rõ rệt so với Brazil (chỉ chịu mức thuế 10%).

Nhiều doanh nghiệp nhỏ tại Mỹ, vốn phụ thuộc vào nguồn cung cà phê nhập khẩu, đang đối mặt với nguy cơ phá sản do chi phí tăng cao và khả năng cạnh tranh giảm sút. Người Mỹ khả năng cao sẽ phải trả nhiều tiền hơn cho tách cà phê của họ. Đây là phản ứng dây chuyền từ tâm lý lo ngại rằng chi phí nhập khẩu tăng vọt sẽ khiến nhu cầu tiêu dùng tại Mỹ – quốc gia tiêu thụ cà phê lớn nhất thế giới – suy giảm. Cổ phiếu của các chuỗi cà phê lớn như Starbucks đã giảm 20% sau thông báo về thuế.

Kịch bản có thể xảy ra trong thời gian tới

Kịch bản 1: Mỹ và Việt Nam đạt được thỏa thuận giảm thuế, cà phê vẫn hưởng ưu đãi

Trong bối cảnh căng thẳng thương mại leo thang, khả năng hai nước đạt được một thỏa thuận song phương nhằm giảm hoặc loại bỏ mức thuế đối ứng 46% là một hướng đi hợp lý và có cơ sở thực tế. Việt Nam đã thể hiện rõ thiện chí khi tuyên bố sẵn sàng hạ thuế đối với hàng hóa Mỹ để tạo thế cân bằng và mở đường cho đối thoại. Về phía Mỹ, ngành cà phê nhập khẩu mang lại giá trị kinh tế quá lớn để bị gián đoạn. 

Theo Hiệp hội Cà phê Quốc gia Mỹ (NCA), ngành cà phê đóng góp tới 340 tỷ USD mỗi năm và tạo ra hơn 2,2 triệu việc làm. Trong khi đó, Mỹ chỉ sản xuất được chưa đến 1% lượng cà phê tiêu thụ, chủ yếu tại Hawaii và Puerto Rico – vốn là những vùng trồng với chi phí cao và sản lượng hạn chế. 

Vì vậy, áp thuế lên cà phê nhập khẩu, đặc biệt từ Việt Nam – quốc gia cung ứng robusta lớn thứ hai thế giới – sẽ đẩy giá thành tiêu dùng tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến các chuỗi cà phê quy mô lớn, các nhà sản xuất cà phê hòa tan và cả người tiêu dùng. Trong kịch bản này, nếu nhận được sự ủng hộ mạnh từ các hiệp hội ngành cà phê Mỹ, cùng với các tính toán chiến lược dài hạn trong quan hệ với Việt Nam, chính quyền Mỹ hoàn toàn có thể loại cà phê ra khỏi danh sách áp thuế như một ngoại lệ chiến lược. Đây sẽ là kết quả tích cực nhất, giúp duy trì ổn định chuỗi cung ứng, bảo vệ người tiêu dùng, đồng thời mở rộng cánh cửa hợp tác thương mại giữa hai quốc gia. Tuy nhiên, khả năng này phụ thuộc vào thiện chí và lợi ích của cả hai bên.​

Kịch bản 2: Mức thuế đối ứng không đổi, cà phê bị áp thuế cao

Nếu chính quyền Mỹ quyết tâm giữ nguyên chính sách thuế đối ứng ở mức cao và không tạo ngoại lệ cho mặt hàng cà phê, ngành cà phê Việt Nam sẽ đối mặt với một cú sốc nghiêm trọng về mặt thị phần tại thị trường Mỹ. 

Việc đánh thuế 46% sẽ làm tăng đáng kể giá cà phê robusta nhập khẩu từ Việt Nam – loại đang được các công ty sản xuất cà phê hòa tan và các chuỗi cà phê lớn ở Mỹ ưa chuộng vì chi phí thấp và hương vị mạnh mẽ. Giá FOB hiện nay dao động quanh mức 5.000 USD/tấn, nếu cộng thêm thuế, mức giá nhập khẩu có thể tăng thêm hơn 2.000 USD/tấn – khiến các nhà nhập khẩu buộc phải tìm đến nguồn cung thay thế. 

Trong khi đó, Mỹ gần như không có khả năng mở rộng sản xuất nội địa một cách hiệu quả. Sản lượng cà phê tại Hawaii và Puerto Rico chỉ đáp ứng một phần rất nhỏ nhu cầu – chưa đến 0,5% tổng lượng tiêu thụ – và không thể cạnh tranh về chi phí với cà phê nhập khẩu. Nguồn cung từ các quốc gia láng giềng như Mexico, Canada cũng không đủ lớn để thay thế vai trò của Việt Nam. 

Trước sức ép về giá và thuế, các doanh nghiệp Mỹ có thể dịch chuyển đơn hàng sang Brazil, Indonesia hoặc Uganda – những quốc gia không chịu thuế cao và đang có lợi thế về quy mô sản xuất. Nếu kịch bản này kéo dài, Việt Nam có thể sẽ mất đi phần lớn thị phần ở Mỹ.

Kịch bản 3: Việt Nam chủ động tái cấu trúc ngành cà phê để thích nghi dài hạn

Trong trường hợp thuế suất 46% được giữ nguyên trong trung và dài hạn, ngành cà phê Việt Nam sẽ không thể trông đợi vào việc “chờ đàm phán” mà cần chủ động thích ứng. Mất lợi thế cạnh tranh tại thị trường Mỹ – vốn là thị trường tiêu thụ cà phê lớn nhất thế giới (ước tính tiêu thụ 26,7 triệu bao/năm theo ICO 2024) – sẽ là một hồi chuông cảnh tỉnh, buộc các doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần cơ cấu lại ngành cà phê theo hướng: giảm phụ thuộc vào thị trường Mỹ, nâng cao chất lượng và đa dạng hóa chuỗi giá trị.

Thứ nhất, Việt Nam cần đẩy mạnh xuất khẩu sang các thị trường ưu đãi thuế như EU (thông qua EVFTA) và châu Á – đặc biệt là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản – những thị trường đang gia tăng mạnh tiêu dùng cà phê specialty. Điều này đòi hỏi tái định hướng chiến lược marketing, đầu tư nghiêm túc vào xây dựng thương hiệu quốc gia và truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Thứ hai, tái cấu trúc sản phẩm: Tăng cường chế biến sâu, chuyển đổi từ xuất khẩu cà phê nhân thô sang các sản phẩm giá trị gia tăng như cà phê hòa tan cao cấp, cà phê rang xay đặc sản, cold brew concentrate, hoặc sản phẩm đặc thù từ giống bản địa như Robusta Fine, Catimor Fully Washed,… Điều này không chỉ giúp Việt Nam thoát khỏi cái bóng “quốc gia cung cấp nguyên liệu thô giá rẻ” mà còn nâng cao biên lợi nhuận và sức cạnh tranh dài hạn.

Thứ ba, tập trung vào phát triển bền vững: Người tiêu dùng Mỹ và EU đang ưu tiên các sản phẩm thân thiện với môi trường, công bằng thương mại, hữu cơ. Việc mở rộng chứng nhận như Rainforest Alliance, Organic, Fairtrade sẽ là chìa khóa tạo đòn bẩy cạnh tranh phi thuế quan. Nếu thực hiện thành công, Việt Nam không chỉ giữ chân được thị trường Mỹ trong phân khúc cao cấp (dù bị đánh thuế), mà còn mở ra nhiều cơ hội ở các thị trường khác đang hướng về tiêu dùng có trách nhiệm.

Kịch bản này tuy khó khăn ban đầu nhưng nếu Việt Nam tận dụng tốt cơ hội để tái cấu trúc, đây có thể là cú hích tạo bước ngoặt cho ngành cà phê trong thập kỷ tới.

Trong mọi kịch bản, việc theo dõi sát sao diễn biến thị trường, chủ động đàm phán và tìm kiếm cơ hội mới là cần thiết để giảm thiểu tác động tiêu cực từ chính sách thuế mới của Mỹ.

Bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin, không cấu thành tư vấn pháp lý hoặc chuyên môn. Thông tin trong tài liệu này được lấy từ chính phủ, ngành công nghiệp và các nguồn công khai khác có thể thay đổi.