Giống cà phê Heirloom có phải “huyết mạch” của Specialty Coffee?

Heirloom, trong thế giới thực vật, ám chỉ các giống cây bản địa được bảo tồn qua nhiều thế hệ mà không qua các phương pháp lai tạo công nghiệp. Đối với cà phê, giống Heirloom (cà phê gia truyền) là một nhóm các giống cây Coffea Arabica hoang dã, đã tồn tại lâu đời, chủ yếu được tìm thấy ở Ethiopia. Các giống này phát triển trong hệ sinh thái rừng rậm và được nông dân bảo tồn qua nhiều thế hệ, giữ lại sự đa dạng sinh học và các đặc điểm hương vị phức tạp.

Theo ước tính, hiện nay có khoảng 10.000 – 15.000 giống cà phê Heirloom ở Ethiopia. Chúng thường được phân loại thành hai nhóm: giống JARC và giống Regional Landraces (bản địa) và đa phần vẫn chưa xác định được chính xác về mặt di truyền. Các giống JARC là các giống được Trung tâm nghiên cứu nông nghiệp Jimma phát triển và nghiên cứu (để có các đặc điểm mong muốn, chẳng hạn như khả năng kháng bệnh tốt hơn hoặc năng suất tăng). Giống bản địa khu vực là cây cà phê mọc hoàn toàn trong tự nhiên.

Đối với cà phê, giống Heirloom (cà phê gia truyền) là một nhóm các giống cây Coffea Arabica hoang dã, đã tồn tại lâu đời, chủ yếu được tìm thấy ở Ethiopia

Điều kiện cần để trở thành cà phê Specialty (Specialty Coffee) là giống cây phải có tiềm năng về chất lượng, sự tinh tế về hương vị cùng các giá trị bền vững. Trong khi đó, cà phê Heirloom không chỉ là nguồn gốc của nhiều ngôi sao sáng trong ngành Specialty Coffee mà còn đóng vai trò then chốt trong việc cải tiến các giống cà phê mới tiềm năng, phát triển mô hình cà phê bền vững.

Nguồn gen của ngành Specialty Coffee

Nhiều giống cà phê nổi tiếng như Gesha, 74110, 74112, Wolisho, hay Dega đều bắt nguồn từ các giống Heirloom, nhờ vào hương vị độc đáo và chất lượng vượt trội mà chúng mang lại. Tiêu biểu là giống Gesha, được phát triển từ cà phê bản địa vùng Gesha, Ethiopia, đã trở thành biểu tượng của Specialty Coffee với hương vị hoa cỏ tinh tế và sự phức tạp khó quên. Tại Panama, giống Gesha đã tạo nên cơn sốt trong giới yêu cà phê, khi những lô cà phê từ Hacienda La Esmeralda từng đạt điểm số cao và có giá lên đến hàng nghìn đô la cho mỗi kilogram tại các cuộc đấu giá.

Hơn nữa, các giống Heirloom còn là nguồn gen quý giá cho việc phát triển giống cà phê mới tiềm năng. Sự đa dạng di truyền trong nhóm Heirloom tạo ra nền tảng cho các nghiên cứu và phát triển giống mới, giúp ngành cà phê đối phó với các thách thức như biến đổi khí hậu và sâu bệnh. Các giống cà phê mới mặc dù không hoàn toàn thuộc về nhóm Heirloom, cũng đã được phát triển dựa trên các đặc điểm di truyền của giống Heirloom, cho thấy tầm quan trọng của nhóm này trong việc thúc đẩy sự đổi mới.

Các giống Heirloom là nguồn gen quý giá cho việc phát triển giống cà phê mới tiềm năng

Thúc đẩy phát triển bền vững

Heirloom đóng vai trò quan trọng trong việc định hình xu hướng cà phê đặc sản hiện đại. Những nền hương riêng biệt của giống và nguồn gốc thúc đẩy người dùng phát triển các phương pháp rang xay, pha chế mới làm nổi bật, sâu sắc hơn các khía cạnh đẹp đẽ của chúng. Không chỉ vậy, các loại cà phê này còn yêu cầu môi trường cùng chế độ chăm sóc đặc biệt (trong bóng râm hoặc bán rừng).  Do đó, nông dân trồng Heirloom thường lựa chọn sản xuất truyền thống, nông lâm kết hợp mang lại lợi ích cho cả cộng đồng và môi trường.

Biniyam Aklilu, giám đốc của Nardos Coffee, cùng Erik Liao, đồng sở hữu Triup Coffee và là người rang cà phê chính tại 19 Coffee Roasting Lab ở Đài Loan, còn chỉ ra rằng sự công nhận ngày càng tăng đối với các giống Heirloom đang hỗ trợ tích cực cho các nhà sản xuất ở Ethiopia. “Tổ chức của ông đã cung cấp cây giống cà phê cho hơn 4.000 nông dân, cũng như cung cấp cho họ dịch vụ quản lý trang trại và hỗ trợ tài chính,” Sự hỗ trợ này không chỉ giúp các nông dân cải thiện năng suất mà còn trang bị cho họ kiến thức chuyên sâu về giống cây trồng của mình, từ đó nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc cho sản phẩm. Việc cải thiện khả năng truy xuất nguồn gốc không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch trong ngành cà phê mà còn giúp các nhà sản xuất ổn định hơn trong dài hạn, tạo điều kiện cho một mô hình sản xuất bền vững.

Heirloom đóng vai trò quan trọng trong việc định hình xu hướng cà phê đặc sản hiện đại

Chi phí sản xuất cao, sản lượng hạn chế

Mặc dù mang lại nhiều giá trị, nhưng việc trồng và bảo tồn Heirloom không hề dễ dàng. Để giữ gìn được chất lượng và đặc tính hương vị, các nông dân phải dành nhiều công sức và kiến thức chuyên sâu để chăm sóc từng cây cà phê. Các giống Heirloom đòi hỏi điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc biệt, điều này làm tăng chi phí sản xuất và bảo quản.

Với sự phát triển mạnh mẽ của thị trường cà phê đại trà, Heirloom cũng đang đối mặt với nguy cơ mai một nếu không được bảo tồn đúng cách. Một thách thức lớn mà các nhà sản xuất gặp phải là việc thường xuyên pha trộn các giống cà phê trong quá trình thu hoạch. Điều này dẫn đến việc bán sản phẩm như một loại cà phê gia truyền, khiến những người mua muốn tìm kiếm các loại cà phê bản địa địa phương gặp khó khăn. Medina Hussein, một nhà sản xuất cà phê, cho biết nếu có yêu cầu cụ thể về cà phê bản địa, cô chỉ có khả năng cung cấp một lượng rất hạn chế, thường chỉ khoảng 50 hoặc 100 bao. Điều này đòi hỏi các đơn đặt hàng phải được thực hiện sớm, trước thời điểm thu hoạch, để nhà sản xuất có thể chuẩn bị kịp thời.

Các giống Heirloom đòi hỏi điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc biệt, điều này làm tăng chi phí sản xuất và bảo quản

Vấn đề gom lô, giảm tính đặc trưng

Hầu hết nông dân ở Ethiopia thường là những người nông dân nhỏ, xem cà phê như một cây trồng thương mại. Sự ưu tiên cho khả năng kháng bệnh và năng suất cao khiến hương vị không được chú trọng. Heleanna Georgalis, một chuyên gia trong ngành, đã chỉ ra rằng việc hợp tác để thử nghiệm một giống cà phê cụ thể là điều rất khó khăn đối với các nhà rang. Ví dụ, một nông dân với diện tích nhỏ không thể cung cấp đủ lượng cà phê cho một đơn đặt hàng lớn và thường sẽ không bán cho bạn chỉ vì bạn muốn một giống cụ thể. Sự phân tán này làm giảm khả năng tiếp cận những giống cà phê chất lượng cao và độc đáo.

Mặc dù việc nhóm các giống cà phê Heirloom lại dưới một thuật ngữ chung có vẻ không hợp lý, nhưng trong điều kiện thực tế của Ethiopia, điều này là cần thiết để duy trì sản xuất ổn định và hiệu quả.

Rất hiếm có các lô Heirloom số lượng lớn, chủ yếu là gom nhiều giống thành một lô làm giảm khả năng tiếp cận những giống cà phê chất lượng cao và độc đáo

Tương lai của giống heirloom trong ngành cà phê có thể được nhìn nhận qua lăng kính của những nghiên cứu và nỗ lực bảo tồn ngày càng gia tăng. Với sự phát triển của cà phê specialty, đã có nhiều chương trình nghiên cứu nhằm khai thác và ghi chép lại hàng ngàn giống cà phê hoang dã có nguồn gốc từ Ethiopia. Những giống này đã phát triển tự nhiên để thích nghi với điều kiện khí hậu và đất đai đặc trưng của từng vùng, mở ra tiềm năng cho những loại cà phê độc đáo và chất lượng cao.

Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Ethiopia (EIAR) và Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Jimma (JARC) đã dành nhiều công sức để hiểu biết về các giống Arabica hoang dã. Họ không chỉ tìm cách cải thiện giống cây trồng mà còn hỗ trợ nông dân với các kỹ thuật canh tác hiện đại để tăng năng suất và khả năng chống chịu bệnh tật. Hợp tác với World Coffee Research từ năm 2021, các tổ chức này đã thúc đẩy sự phát triển của các giống cà phê cải tiến, từ đó mang lại lợi ích cho nông dân địa phương.

Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Ethiopia (EIAR) và Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Jimma (JARC) đã dành nhiều công sức để hiểu biết về các giống Arabica hoang dã

Tuy nhiên, con đường phía trước vẫn còn nhiều thách thức. Sự cần thiết phải ghi chép và thống nhất tên gọi cho các giống cà phê heirloom vẫn đang trong quá trình thực hiện, và cần có nhiều thời gian để đạt được sự minh bạch. Heleanna đã chia sẻ rằng việc này sẽ tốn rất nhiều công sức và thời gian để hoàn thiện.

Đối với những người như Getu Bekele, viễn cảnh tương lai là rất lạc quan. Ông tin rằng trong vòng 10 năm tới, Ethiopia sẽ có khả năng sản xuất ra nhiều loại cà phê chất lượng cao hơn từ các vùng khác nhau của đất nước. Sự minh bạch thông tin trong chuỗi cung ứng sẽ là chìa khóa để tạo ra sự kết nối mạnh mẽ giữa nông dân, nhà rang, và người tiêu dùng. Điều này không chỉ nâng cao giá trị của giống heirloom mà còn giúp bảo tồn di sản cà phê độc đáo của Ethiopia, hướng tới một tương lai bền vững cho ngành cà phê tại đây.

Sự minh bạch thông tin trong chuỗi cung ứng sẽ là chìa khóa để nâng cao giá trị của giống heirloom đồng thời giúp bảo tồn di sản cà phê độc đáo của Ethiopia, hướng tới một tương lai bền vững cho ngành cà phê

Tạm kết

Heirloom có thể xem là “huyết mạch” của Specialty Coffee, không chỉ bởi hương vị phức tạp và tinh tế mà nó mang lại, mà còn bởi giá trị văn hóa và sinh thái mà nó đại diện. Bên cạnh đó, Heirloom còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa những người nông dân chăm chỉ bảo vệ giống cây truyền thống và những người tiêu dùng hiện đại đang tìm kiếm những trải nghiệm cà phê đặc biệt. Hãy ghé thăm XLIII Coffee để tận hưởng những sắc thái khác biệt của các hạt cà phê Specialty nhé!

Hình ảnh do XLIII Coffee sưu tầm

1. Giống cà phê heirloom có gì đặc biệt mà được coi là “huyết mạch” của specialty coffee?

Giống cà phê heirloom nổi bật với sự đa dạng về hương vị và phẩm chất độc đáo, thường mang lại những trải nghiệm khác biệt cho người tiêu dùng. Chúng là nguồn gốc của nhiều giống cà phê nổi tiếng trong ngành specialty coffee, giúp tạo ra các sản phẩm có chất lượng cao và đặc sắc.

2. Tại sao việc bảo tồn giống cà phê heirloom lại quan trọng?

Việc bảo tồn giống cà phê heirloom rất quan trọng vì chúng không chỉ giữ gìn di sản văn hóa mà còn góp phần vào sự đa dạng sinh học trong nông nghiệp. Những giống này cũng có tiềm năng cung cấp hạt giống cho các giống mới, giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu và các thách thức trong sản xuất.

3. Những thách thức nào mà các nhà sản xuất cà phê heirloom đang gặp phải?

Các nhà sản xuất thường gặp khó khăn trong việc phân phối giống cà phê heirloom do việc pha trộn các giống trong quá trình thu hoạch. Ngoài ra, nhiều nông dân cũng chú trọng đến năng suất và khả năng kháng bệnh hơn là hương vị, dẫn đến việc các giống heirloom không được trồng và phát triển nhiều.

4. Các giống cà phê nào nổi tiếng được phát triển từ nhóm heirloom?

Nhiều giống cà phê nổi tiếng như Geisha, Yirgacheffe, và Sidamo đều có nguồn gốc từ các giống heirloom. Những giống này thường mang lại hương vị đặc trưng và đã trở thành lựa chọn ưa thích trong ngành cà phê specialty.

5. Làm thế nào để người tiêu dùng có thể hỗ trợ việc bảo tồn giống cà phê heirloom?

Người tiêu dùng có thể hỗ trợ việc bảo tồn giống cà phê heirloom bằng cách lựa chọn cà phê specialty từ các nhà sản xuất cam kết sử dụng giống heirloom và thực hành nông nghiệp bền vững. Bằng cách yêu cầu thông tin chi tiết về nguồn gốc cà phê, người tiêu dùng cũng giúp tăng cường sự minh bạch trong chuỗi cung ứng và khuyến khích các nông dân phát triển các giống cà phê này.