Đôi điều về giống cà phê Catimor – Giống cà phê “siêu anh hùng”

Lịch sử lai tạo ra giống cà phê Catimor

Catimor là giống cây trồng được lai giữa Caturra với Timor Hybrid, được tạo ra lần đầu tiên ở Bồ Đào Nha vào năm 1959. Theo lịch sử, vào những năm 1958 – 1959 của thế kỷ 19, Trung Nam Mỹ thường xuyên phải đối mặt với dịch bệnh trên cây cà phê, trong đó các giống cà phê Bourbon, Typica và Moka bị ảnh hưởng nhiều nhất.

Để tìm cách cứu vãn, các nhà khoa học đã cố gắng nghiên cứu để tạo ra giống cà phê mới có khả năng chống chịu được bệnh. Đến năm 1959, Viện Cà phê Bồ Đào Nha (CIFC) đã tiếp nhận được một lượng lớn hạt giống Timor Hybrid từ đảo Timor (Timor Hybrid là giống lai tự nhiên giữa C. Arabica và C. Robusta, có mặt tại đảo Timor của Việt Nam vào năm 1920). Sức sống mãnh liệt của giống cà phê Robusta đã giúp đời con cải thiện khả năng kháng bệnh của nó. 

Từ hai lô hạt giống mà CIFC nhận được, họ bắt đầu nghiên cứu để tạo ra các giống cà phê mới có khả năng kháng bệnh, nhỏ gọn, dễ trồng và có thể cho năng suất cao trên cùng một diện tích canh tác. Từ đó, cà phê Catimor được ra đời với ưu điểm nổi trội là năng suất và khả năng kháng bệnh. 

Tại sao nguồn gốc giống cà phê Catimor lại gây tranh cãi?

Làn sóng ý kiến trái chiều bắt nguồn từ giống bố, mẹ của Catimor. Một bên của cây phả hệ của nó là Caturra – cây thuộc giống Arabica, là đột biến tự nhiên Bourbon được đánh giá cao từ Brazil. Bên kia là Hibrido de Timor (hay ‘Timor Hybrid’ hoặc ‘Tim Tim’) – là một cây Canephora (Robusta). Sự giao phối đầy kỳ lạ đã khiến nhiều người nghi ngờ về chất lượng của Catimor bởi đây không phải giống Arabica thuần chủng. Tuy nhiên, Catimor đã chứng minh cho giới yêu cà phê thấy mình không chỉ có sức khỏe tuyệt vời mà còn có hồ sơ hương vị được đánh giá cao với sự ngọt ngào quyện hòa cùng vị chua nhẹ đầy tinh tế.

Catimor là giống cây trồng được lai giữa Caturra với Timor Hybrid, được tạo ra lần đầu tiên ở Bồ Đào Nha vào năm 1959

Cà phê Catimor có thể được xem là cứu tinh của các vùng trồng cà phê nhờ sự linh hoạt và khả năng chống chịu tốt.

Đặc điểm hình thái

Cây cà phê Catimor thường mọc dưới dạng bụi có lá nhỏ, không cao lắm, nhìn từ bên ngoài trông thấp như cây trà

-Thân cây nhỏ hơn so với nhiều giống cà phê khác, với chiều cao từ 1,5 đến 2,5 mét. Thân cây có nhiều nhánh, giúp cây chịu được sức nặng của quả khi đến mùa thu hoạch.

– Quả Catimor thường có kích thước nhỏ đến trung bình với hình dáng bầu dục. Khi chín, quả có màu đỏ tươi hoặc đỏ đậm, tùy thuộc vào điều kiện trồng trọt và khí hậu. Hạt quả chứa ít caffeine (chỉ 1-2%).

– Lá có hình bầu dục dài, mép lá hơi gợn sóng, với màu xanh đậm đặc trưng. Tán cây che phủ toàn bộ thân. 

Điều kiện canh tác

– Độ cao: Độ cao thích hợp để trồng là trong khoảng 550-1920m, cho hiệu quả tốt nhất ở độ cao 700-1000m.

– Khí hậu: Ôn hòa, mát mẻ. Cây Catimor phát triển tốt nhất trong khoảng nhiệt độ từ 18°C đến 24°C. Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của cây và chất lượng quả cà phê.

– Đất trồng: Tơi xốp, thoát nước tốt và giàu chất hữu cơ. Lý tưởng là đất đỏ bazan và đất thịt pha cát. Độ pH nên duy trì trong khoảng từ 5,5 đến 6,5. Đất quá chua hoặc quá kiềm đều ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng của cây.

Ưu điểm nổi bật

– Năng suất cao: Nếu canh tác tốt, 1 ha cà phê Catimor sẽ cho thu hoạch từ 4-5 tấn cà phê. Một phần nguyên nhân đến từ kích thước nhỏ bé của loại cây này. Chúng có thể được trồng thành bụi với mật độ dày. Bên cạnh đó, những quả cà phê thường rất nhanh chín, có thể rút gọn thời gian giữa các mùa vụ, giúp người nông dân tối ưu sản lượng.

– Khả năng chống chịu sâu bệnh tốt: Cây cà phê Catimor là loại cây có tán che phủ toàn bộ thân cây nên hạn chế được sâu đục thân gây hại – loài không thích đẻ trứng ở nơi thiếu ánh sáng. Lá Catimor nổi bật với khả năng kháng bệnh tốt, đặc biệt là bệnh gỉ sắt, giúp bảo vệ cây trong điều kiện trồng trọt khắc nghiệt.

Cây cà phê Catimor thường mọc dưới dạng bụi có lá nhỏ, không cao lắm, nhìn từ bên ngoài trông thấp như cây trà

Là con lai nên Catimor có thể giữ được hầu hết các hương vị của bố/mẹ, có tính acid rõ ràng cùng với vị ngọt dễ chịu, mùi hương của quả mọng, hay hương vị phức tạp của đường nâu, vanilla…Tách cà phê Catimor tỏa ra hương thơm của hạt và thảo mộc, có hương anh đào và quả mọng đặc trưng. Không chỉ dừng lại ở vị ngọt lúc uống, hương vị tươi mát của cà phê Catimor vẫn còn lưu lại, khiến người ta nhớ mãi. Người dùng có thể cảm nhận độ ngon và độ thấm của từng giọt cà phê với hậu vị ngọt dễ chịu. Body cà phê không quá dày cũng không quá mỏng, mang lại cảm giác mượt mà, dễ uống. 

Cảm quan về hương vị khi thưởng thức Catimor có thể thay đổi tùy thuộc vào điều kiện vùng trồng. Ở độ cao thấp, Catimor có nhiều nét tương đồng với Bourbon. Ngược lại, khi được trồng ở độ cao trên 1.200 mét so với mực nước biển, hạt Catimor sẽ có được vị đắng nhẹ, có vị chua thanh và ngọt dịu giống với caturra.

Nhìn chung, khi so sánh với các loại cà phê Specialty khác, hương vị cà phê Catimor không quá phức tạp và hơi thiếu chiều sâu. Nó sẽ phù hợp hơn với những người yêu thích sự nhẹ nhàng thay vì tìm kiếm những biến chuyển linh động với từng tầng hương phức hợp.

Hương vị Catimor có tính acid rõ ràng cùng với vị ngọt dễ chịu, mùi hương của quả mọng, hay hương vị phức tạp của đường nâu, vanilla…

Mặc dù không sở hữu hương vị quá nổi trội nhưng giống cà phê Catimor vẫn được trồng rộng rãi tại nhiều trang trại khác nhau và được phát triển, nghiên cứu tạo ra nhiều loại Catimor khác nhau tùy theo đặc trưng vùng trồng.

Các giống cà phê Catimor trên thị trường hiện nay bao gồm:

– Catimor T-8667: là giống cho năng suất cao, có khả năng chống gỉ sắt và thích nghi với các vùng đất chua, độ cao được khuyến nghị là từ 800-1400m, là một loại cây thân ngắn và có hạt to.

– Catimor T-5269: là giống cây thích nghi tốt ở độ cao thấp khoảng 700-1000m với lượng mưa lớn trên 3.000mm, phù hợp với nhiều vùng trồng cà phê tại Việt Nam.

– Catimor T-5175: là giống cây dễ chăm sóc, đạt năng suất cao, tuy nhiên T-5175 không đồng nhất, cây trồng không ổn định từ thế hệ này sang thế hệ khác. 

Giống cà phê Catimor vẫn được trồng rộng rãi tại nhiều trang trại trên nhiều quốc gia khác nhau

Thế giới Specialty Coffee luôn đầy rẫy những cái tên chất lượng như Gesha, Bourbon, Typica,… sẽ là một thách thức với giống cà phê không có quá nhiều sự nổi bật về nốt hương như Catimor. Tuy nhiên, để đánh giá tiềm năng của Catimor, chúng ta cần nhìn nhận ở nhiều khía cạnh khác nhau như biến đổi khí hậu, nhu cầu thị trường và khả năng kháng bệnh của giống này. 

– Khả năng kháng bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu

+ Khả năng kháng bệnh: Theo báo cáo của Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), bệnh gỉ sắt đã làm giảm sản lượng cà phê ở một số khu vực tới 30% trong các năm qua. Trong bối cảnh đó, Catimor là giống cà phê nổi bật với khả năng chống bệnh gỉ sắt đã trở thành sự lựa chọn hấp dẫn cho nhiều vùng trồng.

+ Biến đổi khí hậu: Khí hậu trái đất đang có những bước biến chuyển khó lường. Lúc này đây, khả năng thích ứng linh hoạt trong nhiều môi trường khác nhau, đặc biệt là ở độ cao tháp của Catimor đã được phát huy mạnh mẽ và trở thành vị cứu tinh của người nông dân.

– Năng suất

Theo dữ liệu từ Viện Cà phê Quốc gia Colombia (CENICAFE), Catimor có thể sản xuất từ 30% đến 50% nhiều hơn so với các giống Arabica khác, tùy thuộc vào điều kiện canh tác. Nhờ vậy, Catimor có thể đóng góp vào việc tăng sản lượng cà phê toàn cầu, đặc biệt trong các khu vực như Việt Nam, Indonesia, và Brazil, nơi mà điều kiện canh tác phù hợp với giống này.

– Xu hướng đa dạng hóa cây trồng

Bên cạnh việc tập trung vào các cây trồng có chất lượng hảo hạng, các nhà sản xuất có thể xem xét lựa chọn Catimor để đa dạng hóa nguồn thu nhập, nhờ khả năng sinh trưởng mạnh mẽ và kháng bệnh.

Dựa vào những cơ sở này, chúng ta có thể dự đoán cà phê Catimor sẽ phát triển mạnh mẽ hơn ở trong các khu vực có nguy cơ cao về bệnh tật và biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với các thị trường yêu cầu chất lượng hương vị cao, Catimor có thể không được ưu tiên.

Chúng ta có thể dự đoán cà phê Catimor sẽ phát triển mạnh mẽ hơn ở trong các khu vực có nguy cơ cao về bệnh tật và biến đổi khí hậu

Tạm kết

Dù không sở hữu hương vị phức tạp như các giống Arabica cao cấp khác, Catimor vẫn được đánh giá cao nhờ tính ổn định và khả năng thích nghi với các điều kiện canh tác khác nhau. Trong tương lai, dù đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ các giống cà phê khác, Catimor vẫn có thể tiếp tục phát triển và giữ vai trò quan trọng trong ngành cà phê toàn cầu. Tuy nhiên, để khẳng định vị trí trên thị trường cao cấp, việc cải thiện hương vị và chất lượng sản phẩm sẽ là thách thức mà Catimor cần phải vượt qua.

Hình ảnh do XLIII Coffee sưu tầm

Câu 1: Điều gì khiến cà phê Catimor được coi là một “siêu anh hùng” trong ngành cà phê?

Cà phê Catimor được coi là “siêu anh hùng” nhờ khả năng kháng bệnh gỉ sắt vượt trội và năng suất cao. Các yếu tố như khả năng thích nghi với nhiều môi trường khác nhau và nhu cầu thị trường đối với giống cà phê có khả năng kháng bệnh đã góp phần vào sự phát triển của Catimor, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Câu 2: Quá trình lai tạo giống cà phê Catimor diễn ra như thế nào?

Giống cà phê Catimor được lai tạo vào năm 1959 tại Bồ Đào Nha, kết hợp giữa Caturra (giống Arabica) và Timor Hybrid (giống Robusta). Sự kết hợp này mang lại cho Catimor khả năng kháng bệnh tốt từ Timor Hybrid và năng suất cao từ Caturra, giúp cây thích nghi với nhiều điều kiện canh tác khác nhau.

Câu 3: Điều kiện canh tác nào là lý tưởng cho cây cà phê Catimor?

Cây cà phê Catimor phát triển tốt nhất ở độ cao từ 700-1000 mét, trong khí hậu ôn hòa với nhiệt độ từ 18°C đến 24°C và đất tơi xốp, thoát nước tốt.

Câu 4: Hương vị của cà phê Catimor được mô tả như thế nào?

Hương vị của cà phê Catimor có tính acid rõ ràng, vị ngọt dễ chịu, với hương của quả mọng và đường nâu. Tuy nhiên, hương vị này có thể thay đổi tùy thuộc vào điều kiện canh tác. Khi trồng ở độ cao thấp, Catimor có hương vị tương đồng với Bourbon, trong khi ở độ cao trên 1.200 mét, nó có vị đắng nhẹ, chua thanh và ngọt dịu, tương tự Caturra.

Câu 5: Tại sao cà phê Catimor vẫn được xem là lựa chọn khả thi cho nhiều nông dân trong bối cảnh hiện nay?

Mặc dù hương vị của Catimor không phức tạp và thiếu chiều sâu so với các giống Specialty Coffee khác, khả năng kháng bệnh, năng suất cao và tính ổn định của giống này làm cho nó trở thành lựa chọn khả thi cho nhiều nông dân, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và sự gia tăng của các bệnh hại cây trồng.