Cà phê Arabica – Giống cà phê có tuổi đời hàng trăm năm

Cà phê Arabica hay còn gọi là cà phê chè, là một trong những loại cà phê phổ biến và được ưa chuộng nhất trên thế giới. 

Nguồn gốc của cà phê Arabica 

Cà phê Arabica (Coffea arabica) là một trong hai loại cà phê được trồng rộng rãi khắp toàn cầu, có nguồn gốc từ Ethiopia – nơi có sự đa dạng di truyền chính của giống cà phê này. Các nhà sử học tin rằng hạt cà phê đầu tiên được lấy từ các khu rừng cà phê ở Tây Nam Ethiopia (vào thế kỷ thứ 7) đến Yemen. Nhưng gần đây, các nghiên cứu mới của Tiến sĩ Sarada Krishnan và cộng sự đã cung cấp bằng chứng di truyền đầu tiên cho thấy cây cà phê mọc ở Nam Sudan cũng có thể là nguồn gốc của cà phê Arabica. Tóm lại, chúng ta có thể coi các khu rừng cao nguyên của Ethiopia và Nam Sudan chính là quê hương của Arabica. 

Sự lan truyền của cà phê Arabica

Vào thế kỷ thứ 7, hạt cà phê Arabica đã vượt qua Biển Đỏ từ Ethiopia đến Yemen ngày nay. Chính tại Yemen, hạt cà phê này lần đầu tiên được trồng và cuối cùng được buôn bán trên khắp Bán đảo Ả Rập. Thuật ngữ “Arabica” xuất phát từ mối liên hệ này với Ả Rập, nơi cây này trở nên phổ biến rộng rãi.

Khi nhu cầu về cà phê Arabica tăng lên, việc trồng trọt đã mở rộng ra ngoài Bán đảo Ả Rập và Yemen. Hạt cà phê đã đến Châu Âu, nơi chúng đến Venice vào đầu thế kỷ 17. Từ đó, chúng được vận chuyển đến các vùng khác của Cựu Thế giới, chẳng hạn như Java và Châu Mỹ – nơi các đồn điền mới được thành lập. Trong suốt chiều dài lịch sử, cà phê Arabica vẫn tiếp tục là mặt hàng chủ lực trong cuộc sống hàng ngày của mọi người trên toàn thế giới. 

Cà phê Arabica phát triển từ các vùng cao nguyên mang hương vị đặc trưng khó cưỡng

Hạt cà phê Arabica trở thành sự lựa chọn hàng đầu cho các tách cà phê Specialty chất lượng cao nhờ hương vị tinh tế, độ chua sống động và hương thơm đặc trưng. Bên cạnh đó, điều kiện canh tác khắt khe cũng là một yếu tố góp phần tạo nên giá trị tuyệt vời của cà phê Arabica. 

Đặc trưng sinh học

Cây cà phê Arabica là một loài thực vật có hoa trong họ Rubiaceae. Nó là một loại cây bụi thường xanh hoặc cây nhỏ có nguồn gốc từ vùng khí hậu nhiệt đới, thường mọc ở độ cao lớn hơn. Chiều cao của cây có thể đạt từ 2m đến 8m. Lá cây màu xanh, hoa màu trắng và có mùi thơm ngọt ngào. Quả màu đỏ, nhưng đôi khi có màu vàng hoặc tím. Mỗi quả tạo ra hai hạt màu xanh lá cây, thường được gọi là hạt cà phê.

Điều kiện sinh trưởng

– Độ cao: Cây thường phát triển mạnh ở độ cao lớn hơn. Độ cao ưa thích này dao động từ 800 đến 2.200 mét so với mực nước biển. Độ cao lớn hơn góp phần tạo nên độ chua đặc trưng, ​​tươi sáng, sắc nét và giống như cam quýt. Hơn nữa, nhiệt độ mát hơn ở các vùng cao làm chậm quá trình sinh trưởng và trưởng thành của quả cà phê, cho phép phát triển các hương vị phức tạp hơn.

– Khí hậu: Cây ưa khí hậu nhiệt đới với phạm vi nhiệt độ vừa phải, lý tưởng nhất là từ 15 đến 24 độ C (59-75°F). Loài này cũng cần môi trường ẩm ướt với lượng mưa dồi dào, ổn định, trung bình khoảng 1.200 đến 2.200 mm (47-87 inch) hàng năm. Cây cà phê Arabica nhạy cảm với sự thay đổi nhiệt độ và có thể bị ảnh hưởng tiêu cực bởi nhiệt độ quá lạnh và quá nóng. Chúng cũng khó phát triển ở những vùng thường xuyên có gió mạnh vì có thể làm hỏng cành và quả đang phát triển.

Hương vị

Hạt cà phê Arabica cung cấp nhiều hương vị khác nhau tùy thuộc vào các yếu tố như giống hạt, vùng trồng cà phê, phương pháp chế biến và mức độ rang. Một số hương vị phổ biến nhất liên quan đến cà phê Arabica bao gồm hương hoa, hương cam quýt, hương sô-cô-la, đi kèm với các mức độ acid khác nhau. Độ acid trong cà phê Arabica thường được mô tả là tươi sáng, sắc nét và giống như cam quýt, góp phần tạo nên sự phức tạp và tươi sáng của tách cà phê. Nhìn chung, cà phê Arabica nổi tiếng với các phẩm chất cảm quan phức tạp và đa dạng.

Cây cà phê Arabica là một loài thực vật có hoa trong họ Rubiaceae

Giống bản địa – Ethiopia Landrace

Giống bản địa là giống truyền thống đã được thuần hóa, thích nghi với địa phương của một loài động vật hoặc thực vật đã phát triển theo thời gian thông qua việc thích nghi với môi trường tự nhiên, văn hóa nông nghiệp và chăn nuôi và do bị cô lập khỏi các quần thể khác của loài. Trong cà phê, hầu hết các giống bản địa có nguồn gốc từ các khu rừng của Ethiopia, nơi C. arabica tiến hóa, thông qua quá trình thuần hóa do con người dẫn dắt. 

Giống thuần – Bourbon và Typica

Các xét nghiệm di truyền gần đây đã xác nhận rằng các hạt giống chính được đưa từ Ethiopia đến Yemen có liên quan đến các giống Bourbon và Typica. Từ Yemen, hậu duệ của Bourbon và Typica đã lan rộng khắp thế giới, tạo thành cơ sở cho hầu hết các hoạt động trồng cà phê arabica hiện đại.

– Typica: Typica (còn được gọi là Arabigo hoặc Indio) được tạo ra trong quá trình người Hà Lan đưa hạt giống Arabica từ Yemen đến Ấn Độ, rồi từ Ấn Độ đến đảo Java của Indonesia. Vào thế kỷ 18, các cây Typica được đưa đến các viện nghiên cứu ở châu Âu và sau đó lan rộng khắp lục địa Châu Mỹ dọc theo các tuyến đường thương mại thuộc địa.

– Bourbon: Các hạt giống Arabica cũng được đưa từ Yemen đến đảo Bourbon rồi tạo ra dòng dõi Bourbon. Những cây Bourbon đầu tiên đến lục địa Châu Mỹ thông qua Brazil từ năm 1850.

Các xét nghiệm di truyền gần đây đã xác nhận rằng các hạt giống chính được đưa từ Ethiopia đến Yemen có liên quan đến các giống Bourbon và Typica

Giống lai tạo – Catimor/​Sarchimor

Các giống lai là những giống sở hữu một số đặc điểm di truyền từ loài khác – chủ yếu là C. canephora (Robusta), nhưng đôi khi cũng có C. liberica. Mục đích của việc lai tạo này là để tăng khả năng kháng bệnh cho cây cà phê Arabica thuần chủng – dòng cà phê chất lượng cao nhưng lại dễ bị tác động bởi sâu bệnh. 

Vào những năm 1920, một loài C. arabica và C. canephora được trồng trên đảo Đông Timor đã sinh sản hữu tính để tạo ra một loại cà phê mới ngày nay được gọi là Timor Hybrid. Giống Arabica này có chứa vật liệu di truyền Robusta cho phép cây chống lại bệnh gỉ sắt trên lá cà phê. Các chuyên gia cà phê đã nhận ra giá trị của khả năng kháng bệnh này và bắt đầu sử dụng Timor Hybrid trong các thí nghiệm để tạo ra các giống mới có thể chống lại bệnh gỉ sắt trên lá. Họ đã chọn nhiều dòng Timor Hybrid khác nhau, sau đó lai chúng với các giống khác, phổ biến nhất là các giống Arabica lùn năng suất cao như Caturra và Villa Sarchi.

Những phép lai giữa Timor Hybrid x Caturra và Timor Hybrid x Villa Sarchi đã dẫn đến việc tạo ra hai nhóm chính của các giống Arabica không thuần chủng: Catimor và Sarchimor. Cả Catimor và Sarchimor đều không phải là các giống riêng biệt. Thay vào đó, chúng là các nhóm gồm nhiều giống riêng biệt khác nhau có nguồn gốc tương tự nhau. 

Giống lai F1

Các giống lai F1 được tạo ra bằng cách lai các cặp bố mẹ Arabica khác biệt về mặt di truyền và sử dụng thế hệ con thứ nhất. Như vậy, các đặc điểm tốt nhất của bố mẹ bao gồm hương vị tốt, năng suất cao và khả năng kháng bệnh sẽ được lai tạo để tăng chất lượng đời sau. Tuy nhiên cũng cần lưu ý hạt giống lấy từ cây lai F1 sẽ không có cùng đặc điểm như cây mẹ. Điều này được gọi là “phân ly.” Cây con sẽ không giống mẹ và xuất hiện khả năng mất năng suất, chất lượng, khả năng kháng bệnh hay các đặc điểm hiệu suất nông học khác.

Các giống lai là những giống sở hữu một số đặc điểm di truyền từ loài khác để tăng khả năng kháng bệnh cho cây cà phê Arabica thuần chủng

Là hai loại cà phê phổ biến nhất trên thế giới, cà phê Arabica và Robusta thường được đặt lên bàn cân để so sánh cùng nhau. Mỗi loại sẽ tồn tại các đặc trưng riêng biệt, phù hợp với từng đối tượng và mục đích sử dụng khác nhau. 

Cà phê Arabica và Robusta sở hữu các đặc trưng riêng biệt, phù hợp với từng đối tượng và mục đích sử dụng khác nhau

Tạm kết

Cà phê Arabica với chất lượng và hương vị vượt trội đã nhanh chóng trở thành một phần không thể thiếu trong nền văn hóa cà phê toàn cầu. Chúng cũng dần trở thành nguyên liệu quan trọng cho ngành Specialty Coffee đậm đà tính nguồn cội và đề cao giá trị bền vững. Mặc dù tại Việt Nam, cà phê Arabica chỉ mới phổ biến trong thời gian gần đây nhưng sự phát triển và khám phá về giống cà phê này đang mở ra nhiều cơ hội thú vị cho người yêu cà phê. Hãy cùng XLIII Coffee khai thác tối đa các tầng hương nguyên bản tinh khôi bên trong mỗi hạt cà phê Arabica hảo hạng để không bỏ lỡ cơ hội làm giàu các trải nghiệm hương vị quý giá. Mỗi tách cà phê sẽ chứa đựng, truyền tải trọn vẹn các đặc điểm riêng biệt của mỗi giống loài, mang người dùng đến gần hơn với thiên đường hương thơm tuyệt diệu.

Hình ảnh do XLIII Coffee sưu tầm

Câu 1: Cà phê Arabica có nguồn gốc từ đâu?

Cà phê Arabica có nguồn gốc từ các khu rừng cao nguyên ở Ethiopia và Nam Sudan.

Câu 2: Những điều kiện khí hậu nào là lý tưởng cho cây cà phê Arabica?

Cây cà phê Arabica ưa khí hậu nhiệt đới với nhiệt độ từ 15 đến 24 độ C và lượng mưa dồi dào, trung bình từ 1.200 đến 2.200 mm hàng năm.

Câu 3: Cây cà phê Arabica có những đặc điểm sinh học gì nổi bật?

Cây cà phê Arabica là loại cây bụi thường xanh, cao từ 2 đến 8 mét, có lá xanh, hoa trắng và quả màu đỏ, chứa hai hạt cà phê.

Câu 4: Những điều kiện sinh trưởng nào là tối ưu cho cây cà phê Arabica?

Cây cà phê Arabica phát triển tốt ở độ cao từ 800 đến 2.200 mét so với mực nước biển, với khí hậu nhiệt đới mát mẻ và lượng mưa dồi dào.

Câu 5: Tại sao cà phê Arabica lại có tầm quan trọng trong ngành cà phê toàn cầu?

Cà phê Arabica chiếm vị trí chủ đạo trong ngành cà phê toàn cầu nhờ vào hương vị tinh tế và sự đa dạng về hương thơm, cùng với yêu cầu canh tác khắt khe của nó.